İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ (Birinci Baskı)...................................................................................................................... XIX

ÖN SÖZ (İkinci Baskı)....................................................................................................................... XXI

GİRİŞ .................................................................................................................................................. 1

I. BÖLÜM

YASAL DÜZENLEMELER................................................................................................................... 5

GİRİŞ .................................................................................................................................................. 7

A. ANAYASALAR ................................................................................................................................ 9

1.        1876 Anayasası ......................................................................................................................... 9

2.        1921 Anayasası ......................................................................................................................... 10

3.        1924 Anayasası ......................................................................................................................... 11

4.        1961 Anayasası ......................................................................................................................... 11

5.        1982 Anayasası ......................................................................................................................... 12

B. ANAYASALARDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER ............................................................................ 15

1.        1876 Anayasasında Yapılan Değişiklikler ................................................................................... 16

2.        1921 Anayasasında Yapılan Değişiklikler ................................................................................... 17

3.        1924 Anayasasında Yapılan Değişiklikler ................................................................................... 17

4.        1961 Anayasasında Yapılan Değişiklikler ................................................................................... 18

5.        1982 Anayasasında Yapılan Değişiklikler ................................................................................... 20

C. SEÇİM KANUNLARI ...................................................................................................................... 24

1.        Meclis Azasının Sureti İntihab ve Tayinine Dair  Talimat-ı Muvakkate ......................................... 25

2.        İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı ......................................................................................... 27

3.        Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti   Namına İntihab Hakkındaki Tebliğ ..................... 27

4.        Mebus Seçimi Kanunu (4320 Sayılı)  ...................................................................... ................... 28

5.        Milletvekilleri Seçimi Kanunu (4918 Sayılı)  ................................................................................. 28

6.        Milletvekilleri Seçimi Kanunu (5545 Sayılı)  ................................................................................. 29

7.        Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun ( 298 Sayılı) ........................ 29

8.        Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin Seçimi Kanunu (304 Sayılı) .................................... ................ 30

9.        Milletvekili Seçimi Kanunu (306 Sayılı)  ....................................................................................... 30

10.     Milletvekili Seçimi Kanunu (2839 Sayılı)  ............................................................................... ...... 31

D. SEÇİM KANUNLARINDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER ................................................................ 34

1.        Seçim Sistemini Değiştirmek Üzere Yapılan Düzenlemeler ........................................................... 35

2.        Seçimler Öncesinde Yapılan Değişiklikler .................................................................................... 36

3.        Seçimlerin Yönetim ve Denetimine İlişkin Değişiklikler  ................................................................. 39

E. SİYASİ PARTİLER KANUNLARI ................................................................................................... 40

1.        Siyasi Partilerin Anayasalarda Yer Alması .................................................................................. 40

2.        648 Sayılı Siyasi Partiler Kanunu ................................................................................................ 41

3.        2820 Sayılı Siyasi Partiler Kanunu .............................................................................................. 42

F. SİYASİ PARTİLER KANUNLARINDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER ............................................ 43

1.        Aday Belirleme Yöntemine İlişkin Değişiklikler ............................................................................. 44

2.        Siyasi Partilerin Seçimlere Katılabilme Koşullarına  İlişkin Değişiklikler.......................................... 46

II. BÖLÜM

YASAMA ORGANI................................................................................................................................ 47

GİRİŞ ................................................................................................................................................... 49

A. YASAMA ORGANININ YAPISI ....................................................................................................... 50

1.        Osmanlı Dönemi ......................................................................................................................... 50

2.        TBMM Dönemi ........................................................................................................................... 50

3.        Cumhuriyet Dönemi .................................................................................................................... 51

B. BİRİNCİ MECLİSLERİN ÜYE SAYISI ......................................................................................... 53

1.        Üye Sayılarının Nüfusa Göre Belirlenmesi .................................................................................. 54

2.        Üye Sayılarının Özel Yöntemle Belirlenmesi ................................................................................ 56

3.        Toplam Üye Sayılarının Anayasalarla Belirlenmesi ..................................................................... 57

C. İKİNCİ MECLİSLERİN ÜYE SAYISI ............................................................................................ 65

1.        Osmanlı Dönemi ......................................................................................................................... 65

2.        Cumhuriyet Dönemi ................................................................................................................... 65

D. YASAMA DÖNEMİ .......................................................................................................................... 67

1.        Osmanlı Dönemi ......................................................................................................................... 67

2.        TBMM Dönemi ........................................................................................................................... 67

3.        Cumhuriyet Dönemi .................................................................................................................... 68

4.        Meclislerin Sürelerinin Uzatılması ................................................................................................ 70

5.        Seçimlerin Öne Alınması (Erken Seçimler) .................................................................................. 71

6.        Meclislerin Fiili Görev Süreleri .................................................................................................... 75
  

III. BÖLÜM

YASAMA ORGANI SEÇİMLERİ.......................................................................................................... 79

GİRİŞ .................................................................................................................................................. 81

A. BİRİNCİ MECLİSLER İÇİN YAPILAN SEÇİMLER ..................................................................... 81

1.        Osmanlı Dönemi ......................................................................................................................... 83

2.        TBMM Dönemi ........................................................................................................................... 86

3.        Cumhuriyet Dönemi ................................................................................................................... 88

B. MİLLETVEKİLİ ARA SEÇİMLERİ ................................................................................................. 93

1.        Osmanlı Dönemi  ........................................................................................................................ 93

2.        TBMM Dönemi ........................................................................................................................... 94

3.        Cumhuriyet Dönemi .................................................................................................................... 94

C. CUMHURİYET SENATOSU SEÇİMLERİ .................................................................................... 101

IV. BÖLÜM

SEÇİM SİSTEMLERİ ........................................................................................................................ 105

GİRİŞ ................................................................................................................................................. 107

A. İKİ DERECELİ SEÇİMLER .......................................................................................................... 108

İkinci Seçmen Sayılarının Belirlenmesi ................................................................................................. 108

B. TEK DERECELİ SEÇİM SİSTEMLERİ ........................................................................................ 111

1.        Çoğunluk Sistemi ...................................................................................................................... 111

2.        Nispi Temsil Sistemi .................................................................................................................. 112

C. ÜLKEMİZDE UYGULANAN SEÇİM SİSTEMLERİ ..................................................................... 114

1.        Osmanlı Dönemi ....................................................................................................................... 114

2.        TBMM Dönemi ......................................................................................................................... 115

3.        Cumhuriyet Dönemi .................................................................................................................. 115

D. TERCİHLİ OY ................................................................................................................................ 127

1.        306 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanununda Tercihli Oy Uygulaması ............................................. 128

2.        2839 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanununda Tercihli Oy Uygulaması ........................................... 130

V. BÖLÜM

SEÇİM ÇEVRELERİ ve ADAYLIK..................................................................................................... 135

GİRİŞ ................................................................................................................................................. 137

A. SEÇİM ÇEVRELERİ ..................................................................................................................... 138

1.       Osmanlı’dan Günümüze İdari Bölünme ..................................................................................... 138

2.    Seçim Çevrelerinin Belirlenmesi .................................................................................................. 139

B. BİRDEN ÇOK SEÇİM ÇEVRESİNDE, SİYASİ PARTİDE  ve SEÇİMDE ADAYLIK ............... 145

1.       Birden Çok Seçim Çevresinde Adaylık .................................................................................... 145

2.       Bir Adayın Birden Çok Siyasi Partinin Listesinde Yer Alması .................................................... 146

3.       Bağımsız Adayların Siyasi Parti Listelerinde Yer Alması ........................................................... 148

4.       İki Seçimde Adaylık .................................................................................................................. 149

C.  ADAYLARIN BELİRLENMESİ ................................................................................................. 156

1.       Osmanlı Dönemi ...................................................................................................................... 156

2.       TBMM Dönemi ........................................................................................................................ 156

3.       Cumhuriyet Dönemi ................................................................................................................. 157

4.       Siyasi Partilerin Aday Belirleme Yöntemleri .............................................................................. 158

5.       Aday Belirleme Yöntemlerinin Kanunlarda Yer Alması ............................................................. 160

VI. BÖLÜM

SEÇME ve SEÇİLME HAKLARI – YETERLİLİĞİ............................................................................ 167

GİRİŞ ................................................................................................................................................ 169

A. SEÇME HAKLARI – YETERLİLİĞİ ............................................................................................. 170

1.       Kadınlara Seçme ve Seçilme Haklarının Verilmesi .................................................................... 170

2.       Seçme Yaşı .............................................................................................................................. 172

3.       Seçmenlerde Aranan Diğer Koşullar ........................................................................................ 175

4.       Statüleri Nedeniyle Oy Kullanamayan Kişiler ............................................................................ 177

5.       Seçimlere Katılma Zorunluluğu ................................................................................................. 180

B. SEÇİLME HAKLARI – YETERLİLİĞİ ......................................................................................... 182

1.       Seçilme Yaşı ............................................................................................................................. 182

2.       Meclislere Üye Seçilebilmek ya da Atanabilmek İçin Gerekli Olan Diğer Koşullar  .....................183

3.       Statüleri Nedeniyle Aday Olamayan  /  Adaylıkları,

Görevlerinden Ayrılma Koşuluna Bağlı Olan Kişiler .................................................................... 188

4.       Üyesi Olduğu Partiden Ayrılarak Başka Bir Partiden Aday Olacak Kişiler  ................................ 195

VII. BÖLÜM

SEÇİMLERİN YÖNETİM ve DENETİMİ.......................................................................................... 197

GİRİŞ ............................................................................................................................................... 199

A. GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE SEÇİMLERİN YÖNETİM ve  DENETİMİ ...................................... 200

B. SEÇİM KURULLARI .................................................................................................................. 205

1.       Yüksek Seçim Kurulu .............................................................................................................. 205

2.       İl Seçim Kurulu ......................................................................................................................... 209

3.       İlçe Seçim Kurulu ...................................................................................................................... 210

4.       Sandık Kurulu ........................................................................................................................... 212

C. SEÇMEN KAYITLARI .................................................................................................................. 214

1.       Seçmen Defterleri ..................................................................................................................... 214

2.       Daimi Seçmen Kütükleri............................................................................................................. 215

3.       Seçmen Kütüğü Genel Müdürlüğü ............................................................................................ 217

4.       Seçmen Kütüğü Düzenlenmesi ................................................................................................. 218

5.       Seçmen Kütüklerinin Bilgisayar Ortamında Düzenlenmesi ......................................................... 220

6.       Yurt Dışındaki Seçmenler .......................................................................................................... 221

VIII. BÖLÜM

ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE YAPILAN SEÇİMLER........................................................................... 225

GİRİŞ ............................................................................................................................................... 227

A. SEÇMEN SAYILARI ve KATILMA ORANLARI .......................................................................... 228

1.       Seçmen Sayıları ....................................................................................................................... 228

2.       Milletvekili Genel Seçimlerine Katılma Oranları .......................................................................... 229

B. MİLLETVEKİLİ GENEL SEÇİMİ SONUÇLARI .......................................................................... 231

1.       Seçimlere Katılan ve Meclise Giren Parti Sayıları ...................................................................... 231

2.       Parlamentoya Giren Partilerin Oy Oranları ............................................................................... 231

3.       Seçimlerde 1. ve 2. Sırayı Alan Partilerin Oy Oranları .............................................................. 232

4.       Seçimlerde 1. ve 2. Sırayı Alan Partilerin Meclisteki Temsil Oranları ......................................... 234

5.       Tek Partinin İktidarıyla Sonuçlanan Seçimler ............................................................................ 237

6.       Seçime Girdikleri Halde Mecliste Temsil Edilemeyen Partilerin Oyları ........................................ 238

7.       Aşkın / Eksik Temsil Oranları ..................................................................................................... 240

8.       Partilerin Aldıkları Oylar ve Çıkardıkları Milletvekili Sayıları Arasındaki İlişki ............................... 245

9.       Bağımsız Milletvekilleri ............................................................................................................... 247

10.    Erken Seçimler ......................................................................................................................... 249

C. MİLLETVEKİLİ ARA SEÇİMİ SONUÇLARI ............................................................................... 251

1.       Ara Seçimlere Katılan ve Milletvekili Çıkaran Partiler ................................................................. 251

2.       Ara Seçimlerde 1. ve 2. Sırayı Alan Partiler .............................................................................. 251

D. CUMHURİYET SENATOSU SEÇİMİ SONUÇLARI .................................................................... 253

1.       Seçimlere Katılan ve Cumhuriyet Senatosuna Giren Partiler ..................................................... 253

2.       Seçimlerde 1. ve 2. Sırayı Alan Partiler .................................................................................... 253

3.       Cumhuriyet Senatosu Üyeliğine Seçilen Bağımsızlar ................................................................ 254

4.       Cumhuriyet Senatosu Ara Seçim Sonuçları .............................................................................. 255

IX. BÖLÜM

CUMHURİYET DÖNEMİNDEKİ SİYASİ PARTİLER....................................................................... 259

GİRİŞ ................................................................................................................................................ 261

A. CUMHURİYET DÖNEMİNDEKİ SİYASİ PARTİLER .................................................................. 262

1.       Cumhuriyet Döneminde Kurulan Siyasi Partiler ........................................................................ 263

2.       Siyasal Yaşamdan Çekilen Partiler ........................................................................................... 264

3.       Günümüzde Siyasal Yaşamda Bulunan Siyasi Partiler ............................................................. 268

B. SEÇİMLERE KATILAN SİYASİ PARTİLER ............................................................................... 274

1.       Siyasi Partilerin Seçimlere Katılma Koşulları .............................................................................. 274

2.       Milletvekili Seçimlerine Katılan ve Mecliste Temsil  Edilen Siyasi Partiler .................................... 278

3.       Milletvekili Ara Seçimlerine Katılan Siyasi Partiler ...................................................................... 283

4.       Cumhuriyet Senatosu Seçimlerine Katılan ve  Senatoya Giren Siyasi Partiler............................ 285

C. CUMHURİYET HÜKÜMETLERİNDE YER ALAN PARTİLER .................................................... 289

1.       Tek Başına Hükümet Kuran Siyasi ........................................................................................... 289

2.       Koalisyon Hükümetlerine Katılan Siyasi Partiler ........................................................................ 289

X. BÖLÜM

CUMHURİYET DÖNEMİNDEKİ HÜKÜMETLER............................................................................ 291

GİRİŞ .............................................................................................................................................. 293

A. HÜKÜMETLERİN GÖREV SÜRELERİ ..................................................................................... 295

1.       Hükümetlerin Ortalama Görev Süresi ..................................................................................... 295

2.       En Uzun ve En Kısa Süreyle Görev Yapan Başbakanlar ...................................................... 296

B. HÜKÜMET MODELLERİNE GÖRE DEĞERLENDİRME .......................................................... 298

1.       Tek Partinin Çoğunluğuna Dayalı Olarak Kurulmuş Hükümetler ............................................. 298

2.       Koalisyon Hükümetleri ............................................................................................................ 299

3.       Azınlık Hükümetleri .................................................................................................................. 300

4.       Ara Dönem Hükümetleri ......................................................................................................... 302

5.       Güvenoyu Alamayan Hükümetler ........................................................................................... 303

C. BAŞBAKANLARA GÖRE DEĞERLENDİRME .......................................................................... 305

1.       Kurdukları Hükümet Sayısına Göre Başbakanlar ..................................................................... 305

2.       Başbakanların Görev Süreleri ................................................................................................. 306

D. HÜKÜMETLERİN SONA ERME NEDENLERİ .......................................................................... 308

1.       Genel Seçimler Sonucunda Görevden Ayrılan Hükümetler ..................................................... 308

2.       Cumhurbaşkanlığı Seçimi Nedeniyle Görevden Ayrılan Hükümetler ........................................ 310

3.       Hükümet Başkanları Cumhurbaşkanı Seçildiği İçin  Görevden Ayrılan Hükümetler ................... 310

4.       Başbakanın Ölümü Nedeniyle Görevden Ayrılan Hükümetler ................................................... 310

5.       Güvenoyu Alamadığı İçin Görevden Ayrılan Hükümetler .......................................................... 310

6.       Bütçeleri Reddedildiği İçin Görevden Ayrılan Hükümetler ......................................................... 311

7.       Gensoru İle Düşürülen Hükümetler .......................................................................................... 311

8.       Anayasa Mahkemesi Kararı Sonucunda Görevden Ayrılan Hükümetler ................................... 311

9.       Askeri Müdahaleler Nedeniyle Görevi Bırakmak Zorunda Kalan Hükümetler ........................... 312

10.    Diğer Nedenlerle Görevden Ayrılan Hükümetler ....................................................................... 312

E. CUMHURİYET HÜKÜMETLERİNDE GÖREV ALAN  PARTİLER .............................................. 314

EKLER BÖLÜMÜ............................................................................................................................... 317

EK - I                            

SEÇİM TARİHLERİ......................................................................................................................... 319

Tablo 1.1             Osmanlı Dönemindeki Mebus Seçimi Tarihleri....................................................... 319
Tablo 1.2             TBMM  Dönemindeki Milletvekili Seçimi Tarihleri................................................... 319
Tablo 1.3-A          Cumhuriyet Dönemindeki Milletvekili Seçimi Tarihleri
                            (Tek Partili Dönemde Yapılan Seçimler) .............................................................. 320
Tablo 1.3-B1        Cumhuriyet Dönemindeki Milletvekili Seçimi Tarihleri
                            (Çok Partili Dönemde Yapılan Seçimler) ............................................................. 320
Tablo 1.3-B2        Çok Partili Dönemdeki Milletvekili Ara Seçimi Tarihleri .......................................... 321
Tablo 1.3-B3        Çok Partili Dönemdeki Cumhuriyet Senatosu  Üyeleri Seçimi ............................... 321
Tablo 1.4             Çok Partili Döneme İlişkin Seçim Takvimi
                            (Milletvekili ve Senato Seçimleri ile Yerel Seçimleri İçermektedir........................... 322
Tablo 1.5             Cumhurbaşkanlığı Seçimleri ................................................................................. 324
 

EK - II                     

MECLİSLERİN SÜRELERİ............................................................................................................ 325

Tablo 2.1             Osmanlı Dönemindeki Meclislerin Çalışma Süreleri ............................................... 325
Tablo 2.2             TBMM ve Cumhuriyet Dönemindeki Meclislerin Fiili ............................................. 326

EK - III                       

MECLİSLERİN ÜYE SAYILARI..................................................................................................... 328

Tablo 3.1             I. Meşrutiyet Döneminde Meclis-i Mebusana  Seçilen Üye Sayıları ...................... 328
Tablo 3.2             II. Meşrutiyet Döneminde Meclis-i Mebusana  Seçilen Üye Sayıları...................... 329
Tablo 3.3             TBMM ve Cumhuriyet Dönemlerinde Milletvekili ve  Senatör Sayıları................... 330
Tablo 3.4             Cumhuriyet Dönemindeki Kadın Milletvekili Sayıları .............................................. 331
Tablo 3.5-A          Cumhuriyet Senatosuna Seçilen Kadın Üyeler...................................................... 332
Tablo 3.5-B          Cumhuriyet Senatosuna Cumhurbaşkanınca  Seçilen Kadın Üyeler..................... 332
Tablo 3.6             Bir Önceki Döneme Göre Milletvekillerinin Yenilenme
                            Oranları (TBMM ve Cumhuriyet Dönemleri) ........................................................ 333
 

EK - IV                         

SEÇİM ÇEVRELERİ........................................................................................................................ 336

 Tablo 4.1            Meclis-i Mebusan İçin Dersaadet ve Vilayetlerden İntihab Olunacak Azanın
Adedi (Mebusan Meclisi İçin İstanbul ve İllerden Seçilecek Üyelerin Sayısı) ........ 336

Tablo 4.2             Meclis-i Mebusan’ın I. Devresinde Seçilen Mebuslar ........................................... 338
Tablo 4.3             Meclis-i Mebusan’ın II. Devresinde Seçilen Mebuslar .......................................... 339

Tablo 4.4             TBMM I. Dönem Seçim Çevreleri, Seçilen  Milletvekili Sayısı, Katılmayanlar

                            ve Osmanlı  Mebusan Meclisinden (OMM) Gelenler ............................................ 340
 

Tablo 4.5             Cumhuriyet Döneminde Yeni Kurulan  İller  -   İlçeye Dönüştürülen İller............... 341
Tablo 4.6             Zaman İçinde Durumlarında Değişiklik Olan İller Hakkında Açıklayıcı Bilgiler......... 342
Tablo 4.7             Birden Çok Seçim Çevresine Bölünmüş Olan İller................................................. 347
Tablo 4.8             TBMM Dönemi ve Tek Partili Dönemde İllerin  Çıkardığı Milletvekili Sayıları ......... 348
Tablo 4.9             Çok Partili Dönemde İllerin Çıkardığı  Milletvekili Sayıları....................................... 351
 

EK - V    

ÇOK PARTİLİ DÖNEMDEKİ SEÇMEN SAYILARI........................................................................ 357

Tablo 5.1             1950 – 1999 Seçimleri Arasında Seçmen Sayısındaki  Değişim............................. 357
Tablo 5.2             Seçmenleri Bilgisayar Ortamında Kayıtlı Olan İller ve  Seçmen Sayıları................. 359
 

EK - VI  

ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE YAPILAN SEÇİMLER.......................................................................... 362